Op 10 juli 2021 mocht ik als voorzitter van De Ploegh en als actief vrijwilliger van de SFX de expositie Hemelladder openen in de Frans en Hilde Hof en dat voelde voor mij heel bijzonder. Voor een opening word ik wel vaker gevraagd, maar meestal is dat omdat ik ófwel de kunstenaar en zijn werk goed ken ófwel omdat ik in het betreffende museum of galerie kind aan huis ben. Maar bij deze expositie is het niet of-of maar en-en, hier komt alles voor mij bij elkaar. Ik ken deze tuin al dertig jaar, ik ben al dertig jaar in verschillende functies actief bij de St. Franciscus Xaverius, nu al vele jaren als voorganger, en ik kom al dertig jaar in Galerie de Ploegh en ben sinds vorig jaar bestuursvoorzitter van de vereniging. Ik heb de geschiedenis van zowel de SFX als van De Ploegh beschreven in een boek. Alles wat mij inspireert in het leven komt hier dus bij elkaar. 

Vrijwilligerswerk is net als voor de SFX een belangrijk kenmerk van De Ploegh. Ook daar is geen enkele betaalde kracht en doen de kunstenaar-leden en een twintigtal vrijwilligers die geen kunstenaar zijn, al het werk zelf. De Ploegh is een landelijke kunstenaarsvereniging die al sinds 1934 bestaat en juridisch zetelt in Amersfoort, maar waarvan de leden uit heel Nederland komen. De Ploegh heeft zijn galerie in Amersfoort, in Cultuurhuis naast Flint. In de galerie vinden steeds wisseltentoonstellingen en allerlei culturele activiteiten plaats. Daarnaast organiseert De Ploegh jaarlijks exposities buiten de galerie, bijvoorbeeld in de tuin van Hofje De Armen de Poth, in het Rietveldpaviljoen, en in de Sint-Joriskerk in Amersfoort. Ook doet De Ploegh mee aan nationale en internationale beurzen, zoals de AAF in Amsterdam en Brussel. 

Qua disciplines is De Ploegh heel divers, van schilders, tekenaars en grafici tot beeldhouwers, keramisten, fotografen, en alles wat daar tussenin zit. Samenwerken, elkaar inspireren en van elkaar leren zijn net als in de SFX belangrijke doelstellingen van De Ploegh. De inspiratiebron kan anders zijn maar de verschillende bronnen – natuur, kunst en spiritualiteit – hebben meer met elkaar te maken dan je denkt. Ik kom daar nog op terug. 

De titel van deze tentoonstelling is Hemelladder. Een ‘Hemelladder’, ook wel ‘Jakobsladder’ genoemd, is de naam van een bijzonder natuurverschijnsel: een lichtbaan, veroorzaakt door de zon, die door een gat in de wolken op aarde valt. Hemelladder is ook de naam van een plant met lavendelblauwe bloemen met felgele meeldraden. De bladeren staan als treden van een ladder in paren naast elkaar, vandaar de naam. De naam Jacobsladder verwijst naar het Bijbelboek Genesis waarin de ladder naar de hemel verschijnt in een droomgezicht van aartsvader Jakob. In Amersfoort kennen we ‘De ladder van Armando’ die bij de uitvalsweg naar Doorn staat: een veertien meter hoge bronzen ladder naar een ontwerp van Armando staat symbool voor het reiken naar wat boven is: uitspansel, hemel, plaats van volmaakt geluk. 

In en rond de tuin zijn twaalf kunstwerken te zien. Een aantal daarvan verwijst rechtstreeks naar het beeld van de hemelladder, bijvoorbeeld de monumentale werken van Jos Verschaeren en Rian Peperkorn. Jos maakte een hemellader van staal, een vierkante toren in spiraalvorm, een spiraal die eigenlijk een trap is. Vanuit de tuin gezien staat hij precies tussen drie kerktorens, een bijzonder gezicht. Rian heeft een abstracte versie van een hemelladder gemaakt, een gestileerde plantvorm die naar de hemel reikt, trapsgewijs voorzien van keramische bollen die als bloemen of vruchten op de aarde vallen. 

Ook andere kunstwerken in deze tuin verwijzen op subtiele manieren naar het hogere, het hemelse, het spirituele, bijvoorbeeld de muurschildering van Flip Lambalk op de achtergevel van de garages die de primaire kleuren laat opstijgen en neerdalen en weer opstijgen en neerdalen. Of de sculptuur van Linda Verkaaik bij de parkeerplaats: een liggende figuur met een hand die reikt, die vraagt, die opvangt, die verbinding zoekt of wellicht hoopt te ontvangen. 

De tuin is een belangrijk bestanddeel van de beleving van deze expositie. De Frans en Hilde Hof is vernoemd naar en geïnspireerd op twee belangrijke historische figuren: Franciscus van Assisi en Hildegard van Bingen. Franciscus was een monnik uit de 13e eeuw die stond voor soberheid, eenvoud, liefde voor mens en dier en voor de natuur. Hildegard was een Duitse benedictijnse abdis, die leefde in de 12e eeuw. Zij was niet alleen een wijze en inspirerende abdis, maar hield zich ook bezig met muziek, poëzie, beeldende kunst en met de natuur, zij was een groot plantkundige, die zich op wetenschappelijk niveau bezig hield met planten, kruiden en voeding. 

Tot 2019 was dit gewoon een wei, waar ik met de jongeren van de kerk in de jaren negentig nog wel gevoetbald heb. In de afgelopen drie jaar is door de tuingroep in deze hof een graslabyrint aangelegd en zijn er plantvakken gemaakt volgens een ontworpen plattegrond, met beplanting op kleur, symbool voor de vier elementen aarde, water, lucht en vuur.

Deze groene, inspirerende plek kreeg als motto mee: Rust, Zingeving & Verbinding. Een tuin ontworpen vol betekenis en symboliek. Midden in de drukte van de stad. Bedoeld als contrast met de dynamiek van alle dag. 

De hemelladder is de verbinding tussen hemel en aarde, en de kunstwerken in deze tuin bemiddelen als het ware in de verbinding tussen het aardse en het spirituele leven. Mooie tuinen zijn er vele, ook beeldentuinen zijn er veel, maar tuinen met een combinatie van kunst, natuur en spiritualiteit, daarvan ken ik niet er niet zoveel. Die verbinding maakt deze expositie, deze plek uniek. Een plek om te kijken, te genieten, te rusten, te mediteren, en misschien ook om jezelf een spiegel voor te houden. 

Nu te zien – tot en met 10 oktober, do/vrij 11.00 – 17.00 uur en za-zo 13.00 -17.00 uur. 

Lex van de Haterd